ગરબો રમણે ચડ્યો રે લોલ..

આપણાં ગામની શેરીમાંથી ગરબા હવે ગ્લોબલ બન્યા છે. હવે એને વિધિવત્ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ‘સાંસ્કૃતિક વિરાસત’ તરીકેની ઓળખ મળવાની પણ વાત છે. નોરતાં આવું આવું થઈ રહ્યાં છે અને આ વખતે તો કોવિડનાં નિયંત્રણ પણ નથી એટલે લોકોનો ઉન્માદ ચાર વેંત ઊંચો છે ત્યારે ચાલો, જઈએ આ ગરબા અને રાસનાં મૂળ સુધી.. કઈ રીતે આ નૃત્યપ્રકાર આપણી સંસ્કૃતિ સાથે વણાઈ ગયા? અને આધુનિકતાની આંધી વચ્ચે પણ કઈ રીતે ગરબાએ પરંપરાની જ્યોત પ્રજ્વલિત રાખી છે?

- જ્વલંત છાયા (રાજકોટ)

રાસડા સૌરાષ્ટ્રની ગ્રામ્ય નારીઓ માટે અજવાળી રાતનો અણમૂલો આનંદ બની ગયા છે. કૃષ્ણનાં ગીતો ગવાતાં ગવાતાં આ રાસડામાં નારીહૃદયનાં ભાવ અને મનોમંથન ઊતર્યાં. સુખ-દુઃખની સરિતા ઠલવાણી. ઊર્મિઓના સંઘર્ષ ઊતર્યા અને એમ કરતાં કરતાં સમગ્ર લોકજીવન આ રાસડે ઝિલાઈ રહ્યું. નારીહૃદયના આવેગોને મુક્તપણે, મોકળે કંઠે વ્યક્ત કરવાનું એક જ સાધન-આ રાસડા.

રાસ વિશેની આ વાત અથવા તો દીર્ઘ વ્યાખ્યા લોકસાહિત્યના મરમી જયમલ્લ પરમારે આપી છે. ગરબા કે રાસ આમ અલગ, પરંતુ સામાન્ય લોકોને એનો ભેદ ખબર નથી. ગરબાને આંતરરાષ્ટ્રીય ઓળખ મળવાની શક્યતા ઊભી થઈ એટલે આ ચર્ચા સ્વાભાવિક રીતે નીકળે. થોડા દિવસ પહેલાં ભારત સરકારે ગુજરાતની એક ઓળખ સમા પરંપરાગત ગરબાનો ઈન્ટેન્જિબલ કલ્ચરલ હેરિટેજ લિસ્ટમાં સમાવેશ કરવા યુનેસ્કોને ભલામણ પાઠવી છે. યુનેસ્કો એને સ્વીકૃતિ આપે તો એ બહુ મોટી વાત હશે, પણ એવું ન થયું હોય તોય ગરબા તથા રાસ ભારતની, ખાસ તો ગુજરાતની આગવી ઓળખ છે અને રહેશે.

રાસનાં મૂળ જાય છે નટરાજનાં નૃત્ય કે શિવજીનાં તાંડવ અને કૃષ્ણના રાસ સુધી. રાસ અને ગરબામાં પહેલું શું એના માટે કોઈ આધારભૂત એકવાક્યતા નથી. વિદ્વાનો એમ માને છે કે રાસનો સીધો સંબંધ કૃષ્ણ સાથે છે. હરિવંશ અને ભાસમાં પણ એનો ઉલ્લેખ છે માટે એ આપણું પ્રાચીન સ્વરૂપ નૃત્ય માટે સંસ્કૃતમાં શબ્દ છે લાસ્ય. પાણિનીએ રસયોઃઅભેદ સૂત્ર આપ્યું એથી લાસ્ય પરથી લાસ અને પછી શબ્દ ઊતરી આવ્યો રાસ. શ્રીધર સ્વામીએ રાસની વ્યાખ્યા આપતાં લખ્યું છે કે જેમાં અનેક નટ અને નર્તકીઓ સાથે મળીને વર્તુળાકાર ઘૂમે અને એકબીજા સાથે પોતાના હાથ જોડીને નૃત્ય કરે એવી વિશેષ પ્રકારની ક્રીડા એટલે રાસ. અધ્યાત્મ ભાગવત કહે છે કે રાસ એટલે દિવ્ય રસ. હરિવંશના છાલિકયક્રીડા નામના અધ્યાયમાં સુંદર વર્ણન મળી આવે છેઃ શ્રી કૃષ્ણએ બંસી લીધી, અર્જુને મૃદંગ લીધું, ગોપજનોએ બીજાં વાઘો લીધાં, નારદે વીણા બજાવી. સમૂહગીત નૃત્યનો હલ્લીસક તરીકે ઉલ્લેખ હરિવંશમાં થયો છે.