મુક્ત-મન કે મન-મુક્ત?

પશ્ચિમ જેને મુક્ત-મનનો સિદ્ધાંત કહે છે તે પ્રત્યક્ષ રીતે મનને ગુડ અને રાઇટ હોવાની ફિલ આપે છે. મને મારો અધિકાર મળે છે અને મારા સ્વપ્નનું મૂલ્ય છે, એવો આભાસ આપે છે. ના, એકચ્યુઅલ એક્સપિરિયન્સ નહીં.

- ગૌરાંગ અમીન

હું પૂર્ણ પૂર્ણ હોશમાં અને બહારના કોઈ દબાણ વિના તથા કેફી દ્રવ્યની અસર વિના લખી આપું છું, એવા અમુક હુંકાર સાથે તમુક સ્વાધીનતા સિદ્ધ કરતાં લખાણ વિલ કે અન્ય કાયદેસરના દસ્તાવેજમાં વપરાય છે.

મનુષ્યએ જાતે સ્વયં નક્કી કરી દીધું છે કે અમે કશુંક છીએ. તેથી વિશેષ અમે સંભવતઃ સ્વતંત્ર છીએ. અમે ચાવી આપેલાં રમકડાં નથી. અમારા મગજ પ્રિપ્રોગ્રામ્સ કોમ્પ્યુટર કે એ.આઈ. જેવા નથી, અમારું મન મધ્યસ્થી કરી ન્યાય આપી શકે છે કે, શું કરવું તથા શું ના કરવું. એમ નિર્ધારિત કરી આધુનિક સમાજ બાળકને એવી માનસિકતા સાથે ઉછેરે છે કે, પ્રત્યેક વ્યક્તિ પોતાનું ધારેલું કરી શકે છે. વિધાર્થીને શિક્ષણ આપવામાં આવે છે કે, તું જેવો નિર્ણય લઈશ એવું તું કરી શકીશ. આ પ્રકારનાં વિચાર, લાગણી કે સિદ્ધાંત સૂચવતું એક સામાન્ય શીર્ષક છે, ફ્રી-વિલ.

ઓવરઓલ, મુક્ત-મન પશ્ચિમની વિભાવના છે. કહેવાય છે કે, ફ્લિોસોફ્ટ મુક્ત રીતે ચિંતન કરે છે. ટુ થિન્ક કે ટુ વિશ કરતાં ટુ ડુ કે ૩ એક્ટ જુદું પડે, એ સૌને જાણ છે. અલ્લામા ઇકબાલનો એક શેર યાદ આવે છે, ‘ખુદી કો કર બુલંદ ઇતના, કી હર તકદીર સે પહેલે, ખુદા બંદે સે પૂછે કે બતા તેરી રઝા ક્યા હૈ..' હિંમતે મર્દા તો મદદે ખુદા, જેવી કહેણી એક શોધો તો હજાર મળી જાય એમાં ય મોટિવેશનલ અને રેશનલ વગેરે પ્રકારના હુંકારથી બજાર ધમધમે છે. વ્યસ્ત વેસ્ટમાં ફ્રી-વિલનો કન્સેપ્ટ ખૂબ પ્રભાવી છે, તેના એક કારણમાં ક્રિશ્ચિયાનિટી ખરી. જીવ અને સેક્યુલર વગેરે ટાઇટલ હેઠળ એક કે બીજી રીતે પાવરમાં રહેતા અતિધનિક સર્કલ ચીનમાં પણ અસર પાડતા રહ્યા છે. ચીનની સૌથી વધુ લોકપ્રિય ચેનલમાંની એક હુનાન પર ૨૦૨૩માં ‘ વ્હેન માર્ક્સ મેટ કન્ફ્યુશિયસ' નામની એક શ્રેણી રજૂ થયેલી. પાંચ એપિસોડમાં, ‘માર્ક્સ' અને ‘કન્ફ્યુશિયસ' રાજકારણની પ્રકૃતિ વિશે ચર્ચા કરે છે, તથાપિ તેઓ એ નિષ્કર્ષ પર પહોંચે છે કે કન્ફ્યુશિયનિઝમ અને માર્ક્સવાદ સુસંગત છે, કે પછી એવું અદ્ધર છોડ્યું છે કે, માર્ક્સ અજાણતા કન્ફ્યુશિયન વિચારધારામાંથી તેના સિદ્ધાંતો લીધા હશે. શું સમજ્યા? દેશ અને સમાજ જ મુખ્ય છે, ધર્મ કે ભગવાન નહીં. કોઈ ગરબડ થાય તો તે સરકારની નહીં, તમે કરો તે જ ખોટું. એવા વીએફએક્સ પામેલા અહંકારને એનિમેટેડ પોષણ આપવા તેવા કાર્યક્રમ થતાં હોય છે.