આદત કે લત? બે વચ્ચેનો ફરક સમજો છો?

વ્યસનના પંજામાં ફસાયા હો તો ધ્યાન રાખજો.. એ ઝટ તમને છોડશે નહીં!

- ડૉ. અપર્ણા દેશમુખ

કહેવાય છે કે મનુષ્ય પોતાની આદતોનો ગુલામ છે. જો આ વાત સાચી હોય તો સારી આદત કેળવવામાં જ સમજદારી છે. જો કે ઘણા લોકો લત અને આદત એ બે શબ્દ વચ્ચે તફાવત કરતા જ નથી કે બે વચ્ચેનો ફરક સમજતા નથી. દાખલા તરીકે, ઘણા લોકો દારૂના વ્યસનને દારૂની આદત એમ કહે છે.

આદત એટલે આપણી ટેવ. જે કામ આપણે વારંવાર કરીએ એ આપણા દૈનિક જીવનનો હિસ્સો બની જાય છે. થોડા સમય પછી આ કાર્ય કરતી વખતે આપણે વધારે વિચાર નથી કરવો પડતો અને આ કામ છોડવાનું કે એ ક્રમ બદલવાનું ક્યારેક વધુ મુશ્કેલ પણ થઈ જાય છે. જમ્યા પછી કંઈક મીઠું ખાવું, નિયમિતપણે સાંજે ચાલવા જવું, ઊઠતાંવેંત ફોન ચેક કરવો, વગેરેને આપણે આદત કહી શકીએ.

લત એક માનસિક બીમારી છે. લત કે વ્યસન માદક પદાર્થોનાં સેવનથી થઈ શકે, જેમ કે દારૂ, તમાકુ, ગાંજો, અફીણ કે બીજાં એવાં કેફી દ્રવ્ય (ડ્રગ્સ). કોઈક વાર વ્યસન વર્તનમાં પણ હોઈ શકે, જેમ કે જુગાર રમવો, ફોનનો વધારે પડતો વપરાશ કરવો, પ્રમાણ બહાર શૉપિંગ કરવું, વગેરે. 

વ્યસનને addiction પણ કહેવાય છે. જો કે મનોવિજ્ઞાનની વ્યાવસાયિક ભાષામાં વ્યસનને ડિપેન્ડન્સ (dependence) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

લત અને આદતમાં પાંચ અગત્યના તફાવત છે:

૧. આદત હકારાત્મક પણ હોઈ શકેઃ