હો સકે તો ઈસ મેં, જિંદગી બિતા દો...

જો જીવન કષ્ટદાયક હોય અને એનો અર્થ પણ ના હોય તો છેવટે આપઘાત કરવો પડે, પરંતુ માણસ એક બૌદ્ધિક પ્રાણી છે એટલે એ કષ્ટની અંદર પણ અર્થ શોધીને એને જીવવાલાયક બનાવે છે.

- રાજ ગોસ્વામી

બેધ્યાનનું ધ્યાન...

એક નવા આવેલા શિષ્યએ ગુરુને ફરિયાદ કરી કે એ ધ્યાનમાં બેસે છે ત્યારે આશ્રમમાં આવતાં બાળકોના અવાજો ખલેલ પાડે છે અને એનું મન એકાગ્ર થઈ શકતું નથી. ગુરુ એને મેદાનમાં લઈ ગયા, જ્યાં બાળકો રમતાં હતાં.

ગુરુએ આંગળી ચીંધીને પૂછ્યું: ‘આ બાળકો દોડાદોડી કરે છે, ઝાડ પર ચઢે છે અને બૂમાબૂમ કરે છે. એમાં કોઈ એવું બાળક દેખાય છે જે વિચલિત હોય, બેધ્યાન હોય, ચિંતાગ્રસ્ત હોય?'

શિષ્યએ ધ્યાનથી જોયું અને કહ્યું: ના, મહારાજ. બધાં રમતમાં એકદમ મશગૂલ છે અને ખુશખુશાલ છે.’

ગુરુએ કહ્યું: ‘બાળકો જો એમની રમતમાં મશગૂલ રહી શકતાં હોય તો તું કેમ ધ્યાન ધરી શકતો નથી? કારણ કે બાળક જો કલ્પના કે વિચારોમાં ભટકી જાય તો એ જાતને એવું નથી કહેતું કે એ ક્ષણમાં નથી. બાળક માટે કોઈ પણ ચીજ ક્ષણની બહાર નથી હોતી, ન તો વિચાર કે ન તો કલ્પના. તું હું ક્ષણમાં જીવતો નથીની ચિંતામાં ક્ષણને જ ભૂલી જાય છે. બાળક હંમેશાં ક્ષણમાં જ જીવતું હોય છે. એ દરેક બાબતમાં એકાગ્ર હોય છે–એ વિક્ષેપમાં પણ એકાગ્ર હોય છે. એટલે જા, તારી કુટિરમાં અને બાળકની જેમ રહે.’

પ્રખ્યાત વનસ્પતિશાસ્ત્રી અને પ્રકૃતિપ્રેમી સાનેનું ૧૯ સપ્ટેમ્બરે ૮૫ વર્ષની વયે અવસાન થયું. પુણેની બુધવાર પેઠમાં એક જૂના મકાનમાં એ રહેતાં હતાં અને અત્યંત સાદું, પ્રકૃતિ કેન્દ્રિત જીવન જીવતાં હતાં. એમણે ૧૯૬૦થી ક્યારેય વીજળીનો ઉપયોગ કર્યો નહોતો. એમના ઘરમાં ફ્રિજ, ટીવી કે અન્ય કોઈ ઈલેક્ટ્રોનિક ઉપકરણો નહોતાં. માત્ર કુદરતી પ્રકાશ અને પર્યાવરણીય સંતુલન પર આધારિત જીવન એ જીવતાં હતાં.

ડૉ. સાનેએ વનસ્પતિશાસ્ત્રમાં એમ. એસસી.ની ડિગ્રી અને પીએચ.ડી.ની ઉપાધિ મેળવી હતી, તો ઈન્ડોલૉજીમાં એમ ફિલ હતાં. એમણે વનસ્પતિશાસ્ત્રના વિષય પર ૩૦ પુસ્તકો લખ્યાં હતાં. ડૉ. સાનેનું ઘર હરિયાળી અને પક્ષીઓની કિલબિલથી ઘેરાયેલું હતું. એ વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓને પોતાનો પરિવાર માનતાં હતાં. એ કહેતાં હતાંઃ ‘આ પક્ષીઓ મારા મિત્રો છે અને જ્યારે પણ હું ઘરકામ કરતી હોઉં છું ત્યારે એ અહીં આવે છે.