ગરબા સંગે ડાકલાં પણ ગુંજે

દેવીની ઉપાસના માટે ડાકલાંનો ગેબી નાદ, આહવાન માટે હાકોટા અને ભૂવા ધૂણવાની પરંપરા હવે ગરબાના મંચ સુધી પહોંચ્યાં છે. સૌમ્ય ભક્તિના માતાજીના ગરબાની જેમ રૌદ્ર ઉપાસનાનાં દેવી માનાં ડાકલાંગીતનાં મ્યુઝિક આલબમ વધી રહ્યાં છે. આવો, મેળવીએ ડાકલાંનો પરિચય.

- મહેશ શાહ (અમદાવાદ)

મા આદ્યશક્તિ અંબાજીની ભક્તિનો અનોખો ઉત્સવ નવરાત્રિ ઠેર ઠેર ઉલ્લાસભેર ઊજવાય છે. જો કે એમાં ગરબાની રચના, રજૂઆત, સ્ટેજ સજાવટથી માંડીને ખેલૈયાના વેશ અને ગરબે રમવાની સ્ટાઈલમાં સમયાંતરે પરિવર્તન આવ્યાં છે. પાંચેક દાયકા પહેલાં ગામડાંમાં શેરી કે ચોકમાં તો અમદાવાદ જેવાં શહેરોમાં પોળ, સોસાયટીમાં જગતજનની મા અંબાજીના પારંપરિક કે શેરી ગરબા ગવાતા. એ ગવડાવનારા ભગત તરીકે ઓળખાતા.

શહેરોમાં ખેલૈયાની સંખ્યા વધવાથી શેરી ગરબો પાર્ટી પ્લૉટ, ફાર્મ હાઉસ અને ક્યાંક ઍરકન્ડિશન્ડ હૉલ સુધી પહોંચ્યો. પછી રજૂઆતનું સ્વરૂપ પણ બદલાયું. આકર્ષક સ્ટેજ પર રંગબેરંગી લાઈટોની ઝાકમઝોળ હોય, અદ્યતન સંગીતવાદ્યો અને સાઉન્ડ સિસ્ટમ સંગે ગાયક ગરબા રજૂ કરે. એમાં પારંપરિક અને ગુજરાતી ફિલ્મનાં લોકપ્રિય ગરબા કે ગીત ઉપરાંત મૌલિક ગરબા રજૂ થાય. સાથે ગરબી, દાંડિયારાસ, હીંચ, હૂડો, ટિપ્પણી, વગેરે ગવાય. બાદમાં હિંદી ફિલ્મનાં ડિસ્કો ગીતના ઢાળમાં ડિસ્કો ગરબા અને પછી આવ્યો સનેડો.

ખેલૈયા પણ ભરતકામ અને આભલાં મઢેલાં ભપકાદાર ગામઠી વસ્ત્રો પહેરીને અવનવી સ્ટાઈલથી ગરબા રમતા-ઘૂમતા દેખાય. સાતેક વર્ષથી નવરાત્રિમાં ડાકલાંનું ઉમેરણ થયું છે. એ લોકપ્રિય પણ થયાં.

સમજી લો કે ડાકલાં એ ગરબા કે ભક્તિગીતનો કોઈ પ્રકાર નથી, પરંતુ ડાક કે ડાકલાં નામના દેશી ચર્મવાદ્યના તાલે ગવાતું દેવી ઉપાસનાનું ગાન છે. હવે ગુજરાતથી માંડીને મુંબઈ અને વિદેશમાં પણ નવરાત્રિમાં ઘણા ગાયક એક-બે ડાકલાંગીત રજૂ કરે છે. તો ઘણી વાર ખેલૈયા સુદ્ધાં ડાકલાંની ફરમાઈશ કરે. ગરબા સ્ટેજ શોમાં વાઘકાર સનેડા કે ડાકલાંની ચૂન વગાડે. બીજી પળે ખેલૈયાની રમવાની સ્ટાઈલ બદલાય. એમાંય ડાકલાં વખતે તો અમુક ખેલૈયા ભૂવાની જેમ ધૂણવા માંડે.

પહેલાં મેળવીએ ડાકલાંની ઓળખ. ડાક કે ડાકલું પૃથ્વી પરનું આદ્યવાદ્ય ગણાય છે. ચામડાંમાંથી બનેલું ડાક અને ડમરું જુદાં વાઘ છે. ડમરું ભગવાન શિવનું પ્રિય વાદ્ય છે. ડાકલાને અમુક લોકો બગલબચ્ચું પણ કહે છે. ગુજરાતી ભાષાના સમૃદ્ધ શબ્દકોશ ભગવદ્ગોમંડળ મુજબ ડાક એટલે એક જાતનું ચામડાનું વાજું, ડુગડુગિયું કે ડાકલું. જ્યારે ગુજરાતી લેક્સિકોન મુજબ ડાકલું એટલે અમુક દેવ-દેવીઓને પ્રસન્ન કરવા ભૂવા ધૂણતા હોય ત્યારે વગાડાતું નાનું વાઘ.