સિંહોનું સંવર્ધન કર્યું, પણ સંરક્ષણનું શું?

ગીરના સાવજો અને એમની વચ્ચે વસતા માલધારી સહિતના લોકોનો અનોખો સંબંધ છે. જો કે હવે વનરાજોનો વિસ્તાર ગીર પૂરતો સીમિત રહ્યો નથી. સિંહોની વસતિ વધી છે અને ગીરનું જંગલ એમને ઢૂંકડું પડી રહ્યું છે. સરકારે જંગલના રાજાને બીજે વસાવવા વિચાર કરવો જોઈએ અને ત્યાં સુધી એમની સરખી જાળવણી પણ થવી જોઈએ.

- કૌશિક મહેતા

ગીર સોમનાથનું ગામ જમ્બુર. એમાં બાબુભાઈ સિદ્દી રહે. એ સિંહના જાણકાર. કહો કે સિંહ સાથે એમને ઘરોબો. સૌરાષ્ટ્ર સરકાર હતી ત્યારે ગીરમાંથી અમુક સિંહ અમદાવાદના પ્રાણીબાગમાં મોકલવામાં આવ્યા. સાથે રખેવાળ તરીકે બાબુભાઈ. એક વાર એવું થયું કે બાબુભાઈ સિંહને ખોરાક આપવા ગયા અને પછી દરવાજો બંધ કરવાનું ભૂલી ગયા. અંદરથી સિંહ ને સિંહણ બહાર આવી ગયાં. સિંહણે એકાએક બાબુભાઈ પર તરાપ મારી, પણ ત્યારે જ સિંહ વચ્ચે આવી ગયો ને બાબુભાઈ બચી ગયા. સિંહ જાણે સિંહણને વઢતો હતો કે આ આપણો પાલક છે, એના પર હુમલો ના કરાય!

આ કિસ્સો ટાઢા પો’રનું ગપ્પુ નથી. ૧૯૫૪માં બનેલો આ કિસ્સો રુબેન ડેવિડ લખેલો છે. રુબેન ડેવિડ એટલે જાણીતા ઝૂઓલૉજિસ્ટ અને અમદાવાદના કાંકરિયા ઝૂના સ્થાપક. અહીં કહેવાનો મતલબ એટલો કે માણસ પણ સિંહ સાથે એટલો જ જોડાયેલો છે. ગીરમાં ટિલિયો નામે સિંહ બહુ જાણીતો હતો. એ મૃત્યુ પામ્યો ત્યારે ગામલોકોએ એની સ્મશાનયાત્રા કાઢી હતી. સિંહનું મૃત્યુ થાય ને ગામલોકો બંધ પાળે એવા પણ કિસ્સા સૌરાષ્ટ્રમાં સાંભળવા મળે.

અરે, ગીરમાં વસતા માલધારીઓના ઢોરનું સિંહ મારણ કરે ને વન વિભાગના કર્મચારી એ માલધારીને વળતર આપવા જાય તો માલધારી એમ કહે કે સિંહ તો મારણ કરે, એ એનો ખોરાક ચગે, એનું વળતર ના લેવાય... આવાય કિસ્સા છે.

આપણાં વેદ, શાસ્ત્રો, રામાયણ, મહાભારતમાં સિંહના ઉલ્લેખ છે.  સૌરાષ્ટ્રમાં ક્ષત્રિયો પોતાના નામ પાછળ સિંહ લગાડે છે. સિંહ દેવી-દેવતાનું વાહન છે. એ બહાદુરી ને ન્યાયનું પ્રતીક પણ છે. રાજાના આસનને સિંહાસન કહેવામાં આવે છે. એક સમય એવો હતો કે આફ્રિકાથી માંડી ભારત જ નહીં, ઈરાન, ઈરાક, યુરોપના અમુક દેશમાં સુદ્ધાં સિંહ હતા. ભારતમાં યુપી, પંજાબ, હરિયાણા, બિહાર, રાજસ્થાનમાં પણ સાવજો મહાલતા હતા. જો કે ૨૦મી સદીમાં માત્ર ગુજરાતમાં જ અને હવે તો માત્ર સૌરાષ્ટ્રના ગીરમાં જ એશિયાટિક લાયન રહ્યા છે.