શાખાથી શતાબ્દી સુધી...વિવાદના અંધકાર વચ્ચે રાષ્ટ્રભક્તિનો ઉજાસ

શિસ્ત, સેવા, સમર્પણ, સ્વાભિમાન જેવા ગુણ ધરાવતા ‘રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ’ (આરએસએસ)ના કરોડો પ્રશંસકો આ દેશમાં છે. બીજી તરફ, એને હાડોહાડ કોમવાદી ગણાવીને ધિક્કારનારાની સંખ્યા પણ મોટી છે. સફેદ ખમીસ, ખાખી પાટલૂન, હાથમાં લાઠી અને માથે ટોપીના ગણવેશ સાથે રાષ્ટ્રસેવાનો ભેખ લેનારી આ સંસ્થા વિજયાદશમીએ પોતાની સ્થાપનાનાં ૧૦૦ વર્ષ પૂરાં કરે છે ત્યારે કલમથી કાઢેલો એનો એક્સ-રે તપાસવા જેવો છે.

- સમીર પાલેજા (મુંબઈ)

આ સંઘ લેખનો આરંભ જરા જુદી રીતે, કહો કે અધવચ્ચેથી કરીએ. આજના યુગમાં પ્રચાર કે પીઆર (પબ્લિક રિલેશન્સ) એ મોટું શસ્ત્ર ગણાય છે, પણ આ દશેરાએ શાતાબ્દી ઊજવનારી વિરાટ સંસ્થા રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક (આરએસએસ, જે સંઘ તરીકે પણ ઓળખાય છે) પાસે ૧૯૯૦ સુધી તો પ્રચાર વિભાગ (પીઆર ડિપાર્ટમેન્ટ) જ નહોતો. દેશભરમાં સંઘની ૫૮,૦૦૦થી વધુ શાખામાં ૬૦ લાખથી વધુ સ્વયંસેવકો (વિરોધીઓ એમને સંઘી કહે છે) હાજરી આપે છે, છતાં સોશિયલ મિડિયા પર સંઘની ઉપસ્થિતિ તદ્દન બિનપ્રભાવશાળી છે.

એનું કારણ એ કે ભારતીય જનતા પાર્ટી, વિશ્વ હિંદુ પરિષદ, બજરંગ દળ, વનવાસી કલ્યાણ આશ્રમ, ભારતીય મજદૂર સંઘ, રાષ્ટ્ર સેવિકા સમિતિ, સેવા ભારતી, સ્વદેશી જાગરણ મંચ, એકલ વિદ્યાલય જેવી પચાસથી વધુ રાજકીયસામાજિક પેટા સંસ્થાની માતૃસંસ્થા ગણાતો આરએસએસ પોતાનાં કાર્યોનો પ્રચાર કરવામાં માનતો નથી.

સંઘ સાથે સંકળાયેલા જાણીતા રાજકીય વિશ્લેષક-ટીવી ડિબેટર રતન શારદા ચિત્રલેખાને કહે છે: ‘આરએસએસના દ્વિતીય સરસંઘસંચાલક માધવરાવ ગોળવલકર ઉર્ફે ગુરુજીએ કહ્યું હતું કે સ્વયંસેવકો આપણા પરિવાર, આપણા દેશ, આપણા સમાજ વચ્ચે જ કામ કરે છે તો એનો પ્રચાર શા માટે કરવો જોઈએ? અરે, ગુરુજીએ તો દેશના ભાગલા વખતે રાહતકાર્યો કરનારા સ્વયંસેવકોને પણ કહેલું કે તમને હું શાબાશી પણ નથી આપતો. આપણું કામ જ બોલવું જોઈએ.’

સંઘના વરિષ્ઠ આગેવાનોને ટાંકીને રતન શારદા ઉમેરે છે કે સંઘ પર કોઈ આરોપ લાગે, ટીકાબાણ છૂટે, એની બદનક્ષી કરવામાં આવે ત્યારે ખુલાસા કે સામનો કરવાને બદલે મૂંગા રહીને નક્કર કામ કરતા રહેવાની તાલીમ સ્વયંસેવકોને આપવામાં આવે છે. ૧૯૯૦માં સંઘે પ્રચાર વિભાગ શરૂ કર્યો એ પછી પણ છેક ૨૦૦૫ કે ૨૦૦૬માં એમને સમજાયું કે પ્રસિદ્ધિ મેળવવા માટે હકીકતમાં કરવાનું શું હોય છે.

બસ, આ જ એક ઊણપને કારણે આરએસએસ હંમેશાં બિનસાંપ્રદાયિકવાદીઓ, વામપંથી દળો અને રાજકીય વિરોધીઓનાં નિશાન પર રહ્યો છે. ૧૯૪૮માં મહાત્મા ગાંધીજીની હત્યા કરનારો નથુરામ ગોડસે આરએસએસનો સભ્ય હતો એટલે જવાહરલાલ નેહરુની સરકારે આરએસએસ પર ત્વરિત પ્રતિબંધ મૂકી દીધો હતો. જો કે ૧૯૪૯ના જુલાઈમાં પ્રતિબંધ ઉઠાવી લેવામાં આવ્યો.