નદી ને દરિયાની રેતી કેટલી ઉલેચશો?

માનવવસતિ વધે છે એમ ઘર સહિતનાં બાંધકામોનું પ્રમાણ પણ ઊંચું ને ઊંચું જઈ રહ્યું છે. એને પરિણામે રેતીની ડિમાન્ડ સતત વધી રહી છે અને એનું ખનન પણ ભયજનક પ્રમાણમાં થવા લાગ્યું છે.

- કૌશિક મહેતા

ડિયર નૅચર,

કોઈ માણસ બાળપણમાં દરિયાકિનારે કે નદીકિનારે ગયો ન હોય એવું તો ન જ બને. અને દરિયા કે નદીકિનારે એની માટી કે રેતીમાંથી ઘર ન બનાવ્યું હોય એવુંય લગભગ ન જ બને...

દરિયો હોય કે નદી, એની સાથે માણસનો સંબંધ સદીઓ પુરાણો છે. વિશ્વની કોઈ પણ સભ્યતાની વાત કરીએ તો એ નદીકિનારે જ વિકસી છે. તો પછી આ નદીની રેત કે માટીને આપણે ગેરકાયદે ધંધાનું સાધન કેમ બનાવી દીધી છે? દરિયામાંથી પાણી તો ઉલેચી શકાતું નથી, કારણ કે એ ખારું છે, પણ રેતી ઉલેચવામાં આપણને કંઈ નડતું નથી અને એનું પરિણામ દેખાવા લાગ્યું છે. આ દરિયા કે પછી નદી આસપાસ અતિક્રમણ પણ બહુ થવા લાગ્યું છે. દરિયાઈ જીવોથી માંડી એના કિનારે વસતા લોકો, દરિયા કે નદીમાં જીવતાં જળચરો પર જોખમ વધતું જાય છે.

એમ કહેવાય છે કે હવે પછીનું યુદ્ધ પાણીના મુદ્દે થશે. આ પાણી પછી માનવજાત દ્વારા સૌથી વધુ કશું ઉપયોગમાં લેવાતું હોય તો એ રેતી છે. દર વર્ષે દુનિયામાં લાખો ટન રેતી નદી અને દરિયામાંથી ઉલેચવામાં આવે છે. દેશ-વિદેશમાં રેતમાફિયાઓ આતંક મચાવે છે અને એ કારણે પર્યાવરણને ખાસ્સું નુકસાન થાય છે, પણ એની કોઈ પરવા કરતું નથી.

માત્ર દરિયાની જ વાત કરીએ તો દરિયા કે ખાડીમાંથી રોજ સરેરાશ દસ લાખ ટ્રક રેતી ઉપાડી લેવાય છે. ૧૯૭૦થી ૨૦૧૯ દરમિયાન પ્રાકૃતિક સંસાધનોનો આપણે સોથ વાળી દીધો છે. એના ઉપયોગમાં ત્રણ ગણો વધારો થયો છે. શહેરીકરણ જેમ વધે છે એમ રેતી, કૉન્ક્રીટ, ડામર, વગેરેની માગ વધતી જાય છે. કાચ અને ઈલેક્ટ્રિક સાધનોમાં પણ રેતીનો ઉપયોગ થાય છે. રેતીનું ખનન એટલે વધુ થાય છે, કારણ કે એ પ્રક્રિયા સસ્તી તો છે જ, પણ એનું દોહન પણ આસાન છે.