સોશિયલ મિડિયા એડિક્શનઃ તમે ભાન ભૂલી ગયા છો?

બીજાની ‘લાઈક્સ’ મેળવવાનો નશો વળગણ બની જાય એ પહેલાં ચેતો તો સારું.

- ડૉ. અપર્ણા દેશમુખ

તમે ગમે તે પેઢીના હો, સોશિયલ મિડિયા શું છે એની જાણ બધાને જ છે. દરેક વ્યક્તિના હાથમાં આજે સ્માર્ટ ફોન જોવા મળે છે. આપણે ત્યાં ઈન્ટરનેટ પણ પ્રમાણમાં સસ્તું છે. Facebook, WhatsApp, Instagram, Twitter અને Snapchatની દુનિયામાં બધા મગ્ન રહે છે.

સોશિયલ મિડિયાના માધ્યમથી તમે પોતાના મનની વાત બીજા સુધી પહોંચાડી શકો અને દુનિયાભરની માહિતી ગણતરીની સેકન્ડમાં મેળવી શકો, આ સોશિયલ મિડિયાની ખરી તાકાત છે. જો કે કોઈ વસ્તુ આપણા માટે વરદાન બને કે અભિશાપ, એ આપણા પર નિર્ભર છે. અલબત્ત, જે રીતે આજકાલ સોશિયલ મિડિયાનો અતિશય વપરાશ થઈ રહ્યો છે એ પરથી લાગે છે કે એ વરદાન એક અભિશાપમાં પરિવર્તિત થઈ ગયું છે.

સોશિયલ મિડિયાનું વ્યસન એ આપણી વર્તણૂકનું વ્યસન (behavioural addiction) છે. આનું નિદાન ત્યારે થાય છે જ્યારે વ્યક્તિ સોશિયલ મિડિયા કે ફોનના વપરાશને પ્રાધાન્ય આપે છે અને પોતાની બીજી અનેક મહત્ત્વપૂર્ણ પ્રવૃત્તિની અવગણના કરે છે. એ પોતાના આ વપરાશને નિયંત્રિત કરવામાં અસફળ રહે છે. અતિશય વપરાશનાં નકારાત્મક પરિણામ ભોગવવા છતાંય એ વધુથી વધુ સમય માટે ફોનનો વપરાશ ચાલુ જ રાખે છે.

આપણા મગજમાં રિવૉર્ડ પાથવે (reward pathway) નામની સર્કિટ હોય છે. આ સર્કિટમાં ડોપામિન (dopamine) નામના રસાયણનો સ્રાવ થાય છે. કેફી દ્રવ્યો એટલે કે ડ્રગ્સ લેનારા વ્યસનીના મગજમાં