કોઈ કલમ કે કાયદો મહાપ્રશ્ન બને એ પહેલાં...

જમ્મુ-કશ્મીરને નોખો દરજ્જો આપતી બંધારણની જોગવાઈ નાબૂદ કરવાનું મોદી સરકારનું પગલું સર્વોચ્ચ અદાલતે માન્ય રાખ્યું છે. આ જોગવાઈ હોવાથી કશ્મીરનું કંઈ ભલું થયું નથી અને એ રદ થયા પછી પણ કશ્મીરને કોઈ નુકસાન થયું નથી. રાજકીય પક્ષો અને પ્રજાની અસ્મિતા સાથે જોડી દઈ રમત રમતાં રહ્યા એ સિવાય એનો કોઈ ખપ હતો પણ નહીં.

- હીરેન મહેતા

શ્રીનાગરમાં સુરક્ષા બંદોબસ્તઃ હવે સ્થિતિમાં શું ફરક પડશે?

સમસ્યાને અવગણવાથી એનો ઉકેલ આવતો નથી. કોઈ પણ પ્રશ્નનું નિરાકરણ લાવવું હોય તો સૌ પહેલાં તો એ માટે દાનત અને દઢ નિર્ણયશક્તિ જોઈએ. ખોરા ટોપરા જેવી દાનત હોય તો કંઈ ન થાય.

આપણી માનસિકતા એવી છે કે કડવા થઈને કોઈ નિર્ણય લેવા નહીં. રખે, કોઈને ખોટું લાગી જાય. સમસ્યાના નામે ભલે ચોળીને ચીકણું થતું રહે. અનામતપ્રથા આવી એક સમસ્યા છે. બંધારણે એના અમલનાં ફક્ત દસ વર્ષ સુધી શૈક્ષણિક સંસ્થા તથા સરકારી નોકરીમાં ચોક્કસ વર્ગો માટે કેટલીક શરતોને આધીન અમુક બેઠકો અનામત રાખવા સૂચવ્યું હતું. થયું છે એવું કે દસ નહીં, આજે સિત્તેર વર્ષ પછી પણ અનામતપ્રથા યથાવત્ છે. એ નાબૂદ થવાને બદલે ઠેર ઠેર અનામતની માગ થઈ રહી છે.

જમ્મુ-કશ્મીરને ભારતનાં બીજાં રાજ્યોથી અલગ દરજ્જો આપતી બંધારણની કલમ ૩૭૦નું પણ અનામતની જોગવાઈ જેવું જ હતું. એ એક હંગામી કે કામચલાઉ કહી શકાય એવું પ્રાવધાન હતું. બંધારણમાં એનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો ત્યારે ત્યાં સ્થિતિ પ્રવાહી હતી. લડાખ સહિતના આખા જમ્મુ-કશ્મીરનો ગણીએ તો પણ ત્રીજા ભાગ કરતાં વધુ હિસ્સો પાકિસ્તાને પચાવી પાડ્યો હતો. અલગ મજહબના નામે પાકિસ્તાન દેશ નોખો બન્યો હતો. એ વખતે બહુમતી મુસ્લિમ પ્રજાની લાગણી અને હિંદુ રાજાની માગણી સાચવી લેવાની ગણતરીએ જમ્મુ-કશ્મીરને વિશેષ દરજ્જો આપવામાં આવ્યો હતો. એ અંતર્ગત જમ્મુ-કશ્મીરને પોતાનું અલાયદું બંધારણ ઘડવાની અને એનો વેગળો ધ્વજ રાખવા સહિતની સત્તા હતી. આવી ઔર એક જોગવાઈ (કલમ 35-A) દ્વારા જમ્મુ-કશ્મીરની વિધાનસભાને કાયમી રહેવાસીઓ ઠેરવવાની અને એમના વિશેષ અધિકારોની વ્યાખ્યા બાંધવાની છૂટ પણ હતી.

જોગવાઈ કાયમી નહોતી એનો અર્થ એ કે રહેતે રહેતે જમ્મુ-કશ્મીરનો વિશેષ દરજ્જો કાઢી લઈ એને દેશનાં બીજાં રાજ્યોની કક્ષાએ જ લાવવાનું હતું. કોઈ કારણસર એ શક્ય બન્યું નહીં અને પરિણામે ૩૭૦ની નાબૂદી એ એક રાજકીય મુદ્દો બની ગયો.