મહાભારત માર્ગદર્શક મહાકાવ્ય

જરત્કારુ યાયાવર હતા. એ એક જ ગામમાં બે રાત ન રોકાતા. આવા સદા ગતિશીલ ઋષિને શોધવા કઈ રીતે? વળી, જરત્કારુ ઉગ્ર તપસ્વી હતા અને ક્યારેય લગ્ન ન કરવા બાબતે એ દૃઢનિશ્ચયી હતા. એમને લગ્ન માટે મનાવવા કઈ રીતે?

- દીપક સોલિયા

તમામ સર્પોને બાળી નાખનારો જનમેજયનો સર્પયજ્ઞ યા તો યોજાય જ નહીં અને યોજાય તો સફળ ન થાય એ માટે શું થઈ શકે એની વિચારણા માટે સર્પોના રાજા વાસુકિએ બેઠક બોલાવી. એ બેઠકમાં છળ, કપટ, પુરોહિતોની હત્યા તેમ જ સ્વયં જનમેજયની હત્યાને લગતાં સૂચનો આવ્યાં, પરંતુ વાસુકિને આ સૂચનો ધર્મયુક્ત ન લાગ્યાં.

નાગરાજ વાસુકિ ભારે ધર્મનિષ્ઠ હતા. એટલે જ તો એ શિવજીના અત્યંત લાડલા બનેલા અને શિવજીના ગળામાં આભૂષણની જેમ વીંટળાઈ રહેવાનું સૌભાગ્ય એમણે મેળવેલું. આ ધર્મનિષ્ઠ વાસુકિ જનમેજયને રોકવા બાબતે મક્કમ હતા, પરંતુ આ કાર્ય યેનકેન પ્રકારેણ નહીં, બલકે સૌનું કલ્યાણ થાય એ રીતે પાર પાડવાનો એમનો આગ્રહ હતો.

અહીં મોહનદાસ ગાંધીનો સત્યાગ્રહ યાદ આવે. લડવાનું ખરું, પરંતુ એવી રીતે લડવાનું, જેથી બન્ને પક્ષને લાભ થાય. ગાંધી પોતાના સત્યાગ્રહ નામના હથિયારને એવી કાલ્પનિક તલવાર સાથે સરખાવતા, જેનાથી લડનારનું પણ ભલું થાય અને જેની સામે લડવામાં આવે એનું પણ ભલું થાય.

– તો છેવટે જ્યારે વાસુકિના સર્પબંધુ એલાપત્રે એવું કહ્યું કે એણે છુપાઈને સાંભળેલી બ્રહ્માજીની વાત મુજબ, ઋષિ જરત્કારુના પુત્રની સમજાવટ જનમેજયને રોકી શકશે ત્યારે વાસુકિને લાગ્યું કે આવું થઈ શકે તો એના જેવું ઉત્તમ બીજું કશું નહીં.

પછી તો આ ઉપાય બાબતે સ્વયં બ્રહ્માજી સાથે વાત કરવાનો અવસર પણ વાસુકિને મળ્યો. થયું એવું કે સમુદ્રમંથન વખતે વાસુકિએ દેવોને મદદ કરી. દેવોને સમુદ્રને વલોવવા માટે પ્રચંડ મંદરાચલને ઘુમાવી શકે એવું નેતરું-દોરડું જોઈતું હતું. એવું સક્ષમ નેતરું બન્યા નાગરાજ વાસુકિ. પછી મંથન થયું. દેવોને અમૃત મળ્યું. આ મહાકાર્યમાં સેવા આપનારા વાસુકિને દેવો બ્રહ્માજી પાસે લઈ ગયા અને એમણે બ્રહ્માજી કહ્યું: ‘આ વાસુકિએ અમને ઘણી મદદ કરી છે. એમના મનમાં એક પીડા છે. આપ એ પીડા દૂર કરવામાં એમને મદદ કરો.’