બાહ્ય હિંસા અંદરની હિંસાનો વિસ્તાર છે...

હળીમળીને પ્રાકૃતિક સંસાધનો વહેંચીને ખાઈ લેવાની જરૂરતને કારણે માણસે એની જંગલી વૃત્તિઓને નિયંત્રણમાં રાખવા સામાજિક અવરોધો ઊભા કર્યા છે અને વિવેકબુદ્ધિ અને સંવાદના વૈકલ્પિક રસ્તા અપનાવ્યા છે. આ વ્યવસ્થા તૂટી જાય અથવા લોકો વચ્ચેથી વિશ્વાસ ગાયબ થઈ જાય ત્યારે આપણો હિંસક ચહેરો સામે આવી જાય છે.

- રાજ ગોસ્વામી

અંતરનો ઘોંઘાટ...

એક સાધુએ એના આશ્રમમાં ઘોંઘાટ થતો હતો એટલે અનુયાયીઓને પૂછ્યું: ‘તમે લોકો ગુસ્સામાં હો ત્યારે ઘાંટા પાડીને કેમ બોલો છો?’ એક અનુયાયીએ થોડી વાર વિચાર કરીને કહ્યું: ‘અમે અમારી શાંતિ ગુમાવી દઈએ એટલે ઘાંટો પાડીએ.’

સાધુએ કહ્યું: ‘પણ બીજો માણસ નજીકમાં જ છે, છતાં જોરથી કેમ બોલવું પડે?’

અનુયાયીઓએ તર્ક લડાવ્યા, પણ કોઈને ગળે ન ઊતર્યા. છેવટે સાધુએ સમજાવ્યું:

જ્યારે બે લોકો એકબીજા પ્રત્યે ગુસ્સે હોય ત્યારે એમનું મન એકબીજાથી અંતર કેળવી લે. એ અંતરને ઓળંગવા માટે ઘાંટા પાડીને સંભળાવવું પડે. જેટલો ગુસ્સો વધુ એટલું અંતર વધુ અને એટલો ઘાંટો ઊંચો.’

***

ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે સીમા પર યુદ્ધ ચાલતું હતું ત્યારે ટેલિવિઝન પર તડાકા-ભડાકાનાં દશ્યો જોઈને વ્યથિત એક સંબંધીએ નિર્દોષ ભાવે પૂછ્યું હતું: ‘આપણે અને દુનિયાના બીજા તમામ લોકો, શાંતિ અને સુમેળથી રહી ન શકે?’

નિર્દોષ એટલા માટે, કારણ કે એમને બન્ને દેશ વચ્ચેની જટિલતાની જાણ નહોતી, પરંતુ એ પ્રશ્નમાં માનવજાતિની એક કડવી સચ્ચાઈ પણ હતી-પૃથ્વી પર તમામ પ્રકારની અભૂતપૂર્વ પ્રગતિ છતાં માનવજાત એકબીજા સાથે સંપીને રહી શકવામાં નિષ્ફળ ગઈ છે.

માનવજીવનનો આ એક વિચિત્ર વિરોધાભાસ છે કે એના વિકાસ અને વિનાશની યાત્રા સાથે જ ચાલતી રહે છે. જે માણસે હવાની ગતિએ ઈન્ટરનૅશનલ ટ્રાવેલ કરવા માટે જેટ વિમાનો બનાવ્યાં છે એ જ માણસે મિનિટોમાં આખા ને આખા ઈલાકા તહસનહસ કરી નાખે એવાં ફાઈટર વિમાનો પણ બનાવ્યાં છે.

માણસ મૂળભૂત રીતે જન્મ્યો ત્યારથી જ અંદર એક પ્રકારની અશાંતિ, અસુરક્ષા અને અલગાવ લઈને જીવતો આવ્યો છે. માણસના મગજમાં અચ્છાઈ અને બૂરાઈનાં બન્ને તત્ત્વો મોજૂદ છે. શ્રી અરવિંદ કહેતા હતા કે મનુષ્યના મગજનો એક તૃતીયાંશ હિસ્સો પશુતુલ્ય છે, જે અવસર અને અનુકૂળતા પ્રમાણે હિંસક અને બર્બર બની જાય છે.

પ્રકૃતિની રચનામાં હિંસાની એક અનિવાર્ય ભૂમિકા રહી છે. પૃથ્વી પરનો દરેક જીવ કોઈ પણ ભોગે જીવતો રહેવા પ્રયાસ કરતો રહે છે. આ સર્વાઈવલવૃત્તિ જ એને એના જેવો જ બીજો જીવ પેદા કરવા માટે અને જીવ પર જોખમ આવે તો હિંસા તરફ દોરી જાય છે. સેક્સ અને હિંસા એ પ્રત્યેક જીવનું સર્વાઈવલનું સાધન છે.