મહાભારત માર્ગદર્શક મહાકાવ્ય

અહીં બોધ સ્પષ્ટ છે. કોઈ પણ વ્યક્તિએ ક્યારેય, કોઈ પણ વાતે એકલાએ યશ લેવો નહીં. એક સિદ્ધિ પાછળ અનેક પરિબળ તથા અનેક લોકોનું પ્રદાન હોય છે માટે ક્રેડિટ શૅર કરવી, એકલાએ ઉસેટવી નહીં.

- દીપક સોલિયા

જનમેજયે યોજેલું સર્પસત્ર લાંબું ચાલેલું. આવા દીર્ઘ યજ્ઞો દરમિયાન, યજ્ઞકર્મની વચ્ચે વેદોને લગતી કથાઓ કહેવાનો રિવાજ હતો. એ પરંપરા મુજબ જનમેજયના સર્પસત્ર દરમિયાન પણ વેદઆધારિત કથાઓ તો કહેવાયેલી, પરંતુ એ ઉપરાંત, જનમેજયની વિનંતીને માન આપીને વેદ વ્યાસે મહાભારતની કથા પોતે કહેવાને બદલે શિષ્ય વૈશમ્પાયન થકી કહેવડાવી.

યતો ધર્મોસ્તતો જયઃ.. એટલે કે જ્યાં ધર્મ છે ત્યાં જય છે એવો કેન્દ્રીય સૂર ધરાવતી વેદ વ્યાસની જયકથા સાંભળ્યા બાદ જનમેજયને પોતાનો ધર્મ સમજાયો. નાગવંશ નાસમજ હોય તો પણ પોતે સમજદાર બનવું રહ્યું એવું સમજાતાં જનમેજયે યજ્ઞ અટકાવી દીધો અને પોતાના પિતા પરીક્ષિતની હત્યા કરનારા નાગ તક્ષકને જીવતો જવા દીધો. એણે નાગવંશ સામેનું યજ્ઞયુદ્ધ પૂરું કરીને નહીં, પરંતુ અટકાવીને જય મેળવ્યો.

યજ્ઞ રોકવાની માગણી કરનારા આસ્તિકને જનમેજયે સારુંએવું દ્રવ્યદાન આપીને માનભેર વિદાય કર્યો. સ્ફૂર્તિલો કિશોર આસ્તિક પછી ચાલતો ચાલતો નહીં, પણ લગભગ દોડતો દોડતો માતા જરત્કારુ અને મામા વાસુકિ પાસે પાછો ફર્યો. ભાણિયાએ નાગવંશની રક્ષા કરી એ વાતે મામા વાસુકિ ખૂબ એટલે ખૂબ જ રાજી થયા. એમણે ભાણિયાને વરદાન આપ્યું કે હવેથી એનું (આસ્તિકનું) સ્મરણ કરનાર કોઈ પણ મનુષ્યને નાગનો ભય નહીં રહે.

ઉમંગના એ વાતાવરણમાં પણ જમાનાના ખાધેલ એવા વિચક્ષણ મામા વાસુકિને આછી શંકા ગઈ કે આવડા મોટા નાગવંશને ઉગારનાર આવડા અમસ્તા છોકરાના મનમાં કદાચ અહંકાર પ્રવેશી શકે એટલે એમણે આસ્તિકને પૂછ્યું: ‘સર્પસત્ર અટકાવવાનું શ્રેય કોને જાય?’

આસ્તિકે અભિમાન કર્યા વિના સપાટ સ્વરમાં પોતાને જે લાગ્યું એ કહ્યું: ‘મારા આગ્રહને લીધે સર્પસત્ર અટક્યો.'