અજાયબ હાર્મોનિયમ મંદિરની સુરીલી જાત્રા..

અવનવાં દેશી-વિદેશી સંગીતવાદ્યોની ભરમાર વચ્ચે પણ સીધાસાદા હાર્મોનયમના મધુર સૂરોની લોકપ્રિયતા ઓસરી નથી. ત્યાં સુધી કે ગુજરાતના એક ભજનિકે કચ્છમાં આ વાજિંત્રનું સંગ્રહાલય સર્જી એને મંદિરનો દરજ્જો દીધો છે.

- મહેશ શાહ

હમણાં ૧૧ ઑક્ટોબરે હિંદી સિનેમાના એક મોટા ગજાના અદાકાર અમિતાભ બચ્ચનની ૮૦મી વર્ષગાંઠ સિનેમાપ્રેમીઓએ દેશભરમાં ઊજવી. આ ઍક્ટરની કારકિર્દીમાં ટર્નિંગ પૉઈન્ટ સાબિત થયેલી ફિલ્મ એટલે ઝંજીર. આ ફિલ્મનું એક યાદગાર ગીત છેઃ દીવાને હૈ દીવાનો કો ન ઘર ચાહિયે.. આ ફિલ્મ, આ ગીત, ગીતનું શૂટિંગ બચ્ચનદંપતીનાં દિલમાં એક વિશેષ સ્થાન ધરાવે છે, કેમ કે ત્યારે એમનો પ્રણયકાળ ચાલી રહ્યો હતો. ૧૯૭૩ના મે મહિનામાં ઝંજીર રિલીઝ થઈ, જૂનમાં એમનાં લગ્ન થયાં. આ ગીતના રચિયતા ગીતકાર ગુલશન બાવરા પર ચિત્રિત થયેલા સોન્ગમાં એ ખભા પર ભેરવેલું હાર્મોનિયમ વગાડતા-નાચતા-ગાતા જાય છે. સ્વરાંકનમાં કચ્છી માડું કલ્યાણજી-આણંદજીએ હાર્મોનિયમનો બખૂબી ઉપયોગ કર્યો છે.

હાર્મોનિયમ એ ભારતીય સંગીતસૃષ્ટિનું એક અવિભાજ્ય વાઘ રહ્યું છે. જૂની રંગભૂમિ, દેશી નાટક સમાજનાં નાટકોની ભજવણી વખતે એક ખુરસી પર વાજાપેટી લઈને બેસેલા વાદ્યકાર સીનની જરૂરત મુજબ પગથી વગાડતા. એ પહેલાં, છેક મૂક ફિલ્મના જમાનામાં સંગીત-ઉસ્તાદો પરદા પાસે બેસીને હાર્મોનિયમ પર જુદી જુદી ધૂન વગાડી પ્રેક્ષકોનું મનોરંજન કરતા. એક સમય હતો, જ્યારે ગામડાંમાં કલાકારો હાર્મોનિયમને કમર પર કપડાંથી બાંધી એની સંગતે ગીતો લલકારી સંગીતપ્રેમીઓ પાસેથી શાબાશી અને બક્ષિસ મેળવતા. શાળાની પ્રાર્થના, સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમો, ચર્ચ, ગુરુદ્વારા, મંદિર, વગેરેમાં ગવાતાં ભક્તિગીતોમાં હાર્મોનિયમની સંગત અનિવાર્ય હોય છે.

પેટી, પેટીવાજું, વાજાપેટી, હાર્મોનિયમ એમ વિવિધ ઓળખ ધરાવતા આ વાદ્યને તાજેતરમાં શીખ ધર્મસ્થાનકોમાંથી ત્રણ વર્ષમાં દૂર કરવાનો વિચાર રજૂ થયો છે, કારણ કે હાર્મોનિયમ વિદેશી વાદ્ય છે!

આમ એક બાજુ આ વાદ્ય સામે અણગમો વ્યક્ત કરવામાં આવ્યો છે તો બીજી બાજુ ગુજરાતના એક પેટીવાજાના પ્રેમીએ હાર્મોનિયમનું મંદિર બનાવ્યું છે, જ્યાં દરરોજ હાર્મોનિયમની પૂજા થાય છે. આ હાર્મોનિયમભક્તનું નામ પાલુ ગઢવી.

ભચાઉ-ગાંધીધામ હાઈ-વે પર રાજબાઈ મંદિર પાસે આવેલા પાલુભાઈના હાર્મોનિયમ સંગ્રહાલય (ભજનધામ)માં આશાપુરા માતા, પ્રસિદ્ધ ભજનિક નારાયણ સ્વામી અને કાનદાસ બાપુના ફોટા પાસે ૧૬૫થી વધુ હાર્મોનિયમ મૂકવામાં આવ્યાં છે.