કેડી રે કંડારી એ બાળકોનાં નામની...

ભાઈના અપમૃત્યુના પગલે માનસિક સ્થિરતા ગુમાવનારી માતાના ઉપચાર દરમિયાન દત્તાત્રય ફોન્ડેએ નક્કી કર્યું કે ભવિષ્યમાં હું બૌદ્ધિક સ્તરે અક્ષમ હોય એવાં ઑટિસ્ટિક અને મતિમંદ બાળકોને જ ભણાવીશ... અને એ એમણે કરીને બતાવ્યું.

- બિમલ મહેશ્વરી (મુંબઈ)

ક્યારેક ઘરમાં ઉપરાઉપરી બનેલી દુ:ખદ ઘટના પણ અંધકારમય જીવનમાં પ્રકાશ રેલાવી શકે છે અને આવું મધ્ય મુંબઈમાં કાલાચોકી વિસ્તારના ગલીચ વિસ્તારમાં રહેતા જુવાન દત્તારામ ફોન્ડે સાથે બન્યું. સદંતર ગરીબીમાં જીવતા અને દસ બાય દસના ઝૂંપડામાં પરિવાર સાથે રહેતા દત્તારામ ભણીગણીને આજે બૌદ્ધિક સ્તરે અક્ષમ હોય એવાં ૩૦૦થી વધુ ઑટિસ્ટિક અને મતિમંદ બાળકો માટે મુંબઈમાં પાંચ શાળા ચલાવી એ બાળકોનાં જીવનને સહેજ સ્થિર કરવાનો પ્રયત્ન કરી રહ્યા છે. આ પાંચમાંથી ચાર તો નિવાસી શાળા છે.

આ કાર્યની કડીબદ્ધ વિગત જણાવતાં દત્તારામ ચિત્રલેખાને કહે છેઃ ‘મારા પિતા પોદ્દાર મિલમાં નોકરી પર હતા, પણ ૧૯૮૪માં મિલ બંધ થતાં એ બેકાર થઈ ગયા. દારૂની લત તરત વળગી. પાંચ સભ્યોના પરિવાર પર દુઃખનો પહાડ તૂટી પડ્યો. ઘરની એકમાત્ર આવક બંધ થઈ જતાં માતાએ ભાઈખલાની શાકભાજી માર્કેટમાં જમીન પર પડેલી શાકભાજી એકઠી કરીને એ વેચવાનું શરૂ કર્યું. હું પણ વીણવામાં અને વેચવામાં મદદ કરતો, પણ આવક પૂરતી નહોતી એટલે અમે રે રોડના અનાજનાં ગોદામોની બહાર વેરાયેલું ધાન્ય ભેગું કરીને એ પણ વેચવાની શરૂઆત કરી.’

દુઃખ આવે ત્યારે સાગમટે આવતું હોય છે. દત્તારામનો એક ભાઈ સંતોષ ક્રિકેટ રમતો હતો ત્યારે કોઈ સાથે ઝઘડો થતાં એક જણાએ સ્ટમ્પ સંતોષના માથામાં ફટકાર્યું. સંતોષને બેભાનાવસ્થામાં હૉસ્પિટલમાં દાખલ કરાયો. એ કોમામાં સરી પડ્યો અને બે-ત્રણ દિવસ બાદ એનું મૃત્યુ થયું. દીકરાના મૃત્યુએ માતાની માનસિક હાલત ખરાબ કરી નાખી.

દત્તારામ કહે છે: ‘અમે રહેતાં એ કાલાચોકી વિસ્તારમાં જય વકીલ ફાઉન્ડેશન નામની સંસ્થા ઑટિસ્ટિક અને મતિમંદ બાળકો માટે કેન્દ્ર ચલાવતી હતી. આજે પણ એ ચાલે છે. હું મારી માતાને ઉપચાર માટે ત્યાં લઈ ગયો. વખત જતાં એ એકદમ સારી થઈ, પણ મારા જીવનમાંની આ બે દુઃખદ ઘટનાએ મારે જીવનમાં શું કરવું છે એની રાહ બતાવી અને મેં પણ ઑટિસ્ટિક અને મતિમંદ બાળકો માટે કામ કરવાનો નિર્ણય કર્યો.'

આવાં સ્પેશિયલ બાળકોને ભણાવવા માટે સ્પેશિયલ શિક્ષણ પણ લેવું પડે. દત્તારામે હવે નોકરી લઈ લીધી. શરૂઆત પટ્ટાવાળા (પ્યૂન)ની જૉબથી કરી. સાથે એ ભણતો. મુંબઈ યુનિવર્સિટીમાંથી સાઈકોલૉજીમાં બીએ કર્યું અને પછી સ્પેશિયલ એજ્યુકેશન લેવાની શરૂઆત કરી. એમાં તો ડીએડ, પછી બીએડ અને છેક માસ્ટર્સની ડિગ્રી પણ મેળવી.