૩૩ કરોડ દેવતાઓનું મંદિર...એ પણ મૂર્તિ વિનાનું?

હા, ગુજરાતના પાટણમાં પ્રજાપતિ પરિવારોના ઈષ્ટદેવ શ્રી પદ્મનાભ મંદિરમાં મૂર્તિના બદલે ઓટલા પર માટી પાથરવામાં આવી છે. આવો, કરીએ મૂર્તિ વિનાના દેશના એકમાત્ર મંદિરની દર્શનયાત્રા.

- મહેશ શાહ (અમદાવાદ)

કઈ મોટું મંદિર કે નાનકડી દેરી,દેવ-દેવીની મૂર્તિ કે તસવીર હોય જ.  હા, ક્યાંક વળી યંત્ર જોવા મળે. પ્રભુપ્રતિમા પણ આરસ જેવા પથ્થર, સ્ફટિક, પંચધાતુ કે પછી સોના, ચાંદીથી બનાવેલી હોય. અમુક કાચ, હીરા કે રત્નજડિત પણ હોય.

આ સામે ગુજરાતમાં એક મંદિરમાં ભગવાનની મૂર્તિઓ માટીની છે. જો કે એ આકારવિહીન એટલે કે નિરાકાર છે. દેખાવમાં માટીનો ઢગલો જ લાગે. કોઈ વળી કહે કે માટી કળાત્મક રીતે પાથરેલી છે! જે હોય તે, ભાવિકો એને પ્રતિમા માનીને જ એનાં દર્શન-પૂજા કરે છે.

દેશમાં માટીનું પ્રથમ અને એકમાત્ર એવું આ મંદિર ગુજરાતના પાટણમાં આવેલું છે, જે મૂર્તિના માધ્યમ, આકાર ઉપરાંત પૂજા, પ્રસાદ, પરંપરા, વગેરેની પણ વિશિષ્ટતા ધરાવે છે.

તો આવો, આ અનોખા માટી મંદિરની યાત્રા કરીએ.

ગુજરાતની એક સમયની રાજધાની અણહિલપુર પાટણ, આજે વર્લ્ડ હેરિટેજમાં સ્થાન ધરાવતી કળાત્મક રાણકી વાવ અને કીમતી પટોળા માટે વૈશ્વિક ખ્યાતિ ધરાવે છે. અહીં અનેક જૈન દેરાસર છે તો માટીનું મંદિર તરીકે ઓળખાતું શ્રી પદ્મનાભ પ્રભુનું મંદિર છે. કેટલાક એને પદ્મનાભ વાડી કહે છે. શ્રી પદ્મનાભનું મૂળ મંદિર કેરળના થિરુવનંતપુરમ માં છે. જો કે એ મંદિરમાં પદ્મનાભની મૂર્તિ માટીની નથી.

 

અહીં મૂર્તિ નથી, ભાવાન માટી રૂપે બિરાજે છે અને એની જ પૂજા થાય છે.

ભગવાન વિષ્ણુના અવતાર પદ્મનાભની ઉત્પત્તિની દંતકથા કંઈક આમ છે. સન ૧૪૫૮માં પાટણમાં સરવર ખાન સૂબાનું શાસન હતું. એ સમયે લક્ષ્મીદેવી કરણદેવ પ્રજાપતિની કૂખે પુત્ર પદ્મ જન્મ્યો. યુવાવયે પ્રભુભક્તિમાં લીન રહેતો હોઈ એ પદ્મા ભગત તરીકે ઓળખાતો. બીજી દંતકથા મુજબ દુર્વાસા ઋષિએ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણને શ્રાપ આપેલો. એ શ્રાપ નિવારણ માટે પ્રજાપતિના ઘેર ભગવાનનો જન્મ પદ્મ રૂપે હાલના પાટણમાં થયો હતો.