Tyst distaw i gymuned a fu fyw ar lethrau'r Wyddfa

BOB blwyddyn bydd miloedd o fobl yn cerdded i gopa'r Wyddfa a nifer fawr yn teithio ar y tren a bwrw golwg brysiog ar adeilad hynafol nepell o lwybr a thrac y rheilffordd.

- GAN ERYL CRUMP

Sait Capel Hebron yng Nghwm Brwynog yng nghysgod yr Wyddfa

Mae Capel Hebron, capel bach adfeiliedig yng Nghwm Brwynog yng nghysgod yr Wyddfa, yn adeilad â hanes hynod ddiddorol.

Am bron i ganrif a hanner, bu Capel Hebron yn galon y cwm. Cyn i'r ardal wagio, roedd dros gant o bobl yn aelodau yno, ac roedd y capel yn rhan annatod o fywyd bob dydd. Mae hanes y cwm ei hun yn llawer hynafol: cofnodwyd anheddiad yno cyn belled yn ôl â'r bedwaredd ganrif ar ddeg, ac mae olion tai canoloesol yn dal i'w gweld uwchlaw'r orsaf hanner ffordd ar y rheilffordd.

Roedd bywyd yn galed i'r trigolion. Roedd amaethu ar y llethrau serth yn cynnig ychydig iawn o incwm, felly trodd llawer at gloddio copr i ategu eu bywoliaeth. Un o'r glowyr hynny oedd Thomas Williams o Dŷn yr Aelgerth, a gollodd ei fywyd yn drasig ar ei ffordd i'r gwaith yn 1813 ar ôl llithro ar rew.