İLBER ORTAYLI'NIN KALEMİNDEN ATATÜRK'ÜN HAYALİNDEKİ CUMHURİYET

TARİHÇİ, AKADEMİSYEN VE YAZAR İLBER ORTAYLI, CUMHURİYETİMİZİN 100. YILI İÇİN ATATÜRK'ÜN HAYAL ETTİĞİ CUMHURİYET'İ KALEME ALDI...

- 

26-30 Ağustos 1922 zaferinden sonra 1922 Eylül'ündeki Mudanya Mütarekesi ve ardından kasımda padişahın Britanya'ya iltica ederek 'saltanatın Meclis tarafından lağvi üzerine Cumhuriyet'in ilanı kaçınılmaz oldu. Gerçek şu ki, Lozan Antlaşması'na gitmek ve orada İtilaf Devletleri'nin İstanbul hükümetini antlaşma görüşmelerine celbetmesini önlemek için Türkiye Devleti'nin bağımsızlığı TBMM hükümeti tarafından sağlanmıştır ve sürdürülecektir. Lozan'da temsil bu kurula, yani TBMM'ye aittir. Antlaşma imzalandıktan sonra da cumhuriyet artık beklenen rejim olarak ilan edilecektir.

Atatürk'ün zihnindeki cumhuriyet fikri tarihçilerin çözebileceği bir konu değildir. Büyük Adam, ömrünün hangi safhasında, mesela II. Meşrutiyet'ten evvel mi, yoksa II. Meşrutiyet ve anayasal monarşi projelerine rağmen kısa zaman içinde İttihat ve Terakki idaresinin diktatörlüğe sapması dolayısıyla bir reaksiyon olarak mı bu fikri geliştirmiştir, bilemiyoruz.

Ancak şurası muhakkak ki Mustafa Kemal Atatürk özellikle Selanik'teki günlerinde bu düşüncesini geniş ölçüde etraftaki aydınlarla tartışmıştır. Selanik zaten Türk edebiyatının da aydınlanmasının da siyasal sistem projelerinin de geliştiği şehirdir. Tarihimizde bu nedenle önemli bir yeri vardır.