ગાંધી સંસ્મરણોનો ખજાનો ધારણ કરે

અમદાવાદના ‘સત્યાગ્રહ આશ્રમ’માં હેરિટેજ ઈમારતોની જાળવણીના પ્રથમ ચરણમાં અતિથિગૃહ અને કુટિરનું મહાત્મા ગાંધીની પુણ્યતિથિ નિમિત્તે જાણીએ આ ઐતિહાસિક સ્થાપત્યની થઈ રહેલી કાયાપલટ વિશે.

- મહેશ શાહ (અમદાવાદ)

એક નાનીસી ઓરડીની ઓળખ માટે બે નામ હોય ખરાં? એ પણ પારિવારિક ન હોય એમનાં.

આવી એક જગા અમદાવાદમાં છે. અહીં તકતી પર બે નામ વંચાય. જી હા, ઘર એક, નામ બે! એ સ્થળ અને બન્ને પાત્ર પણ ઐતિહાસિક છે. તકતી પર લખ્યું છેઃ વિનોબા કુટિર અને મીરા કુટિર. આ કુટિર છે અમદાવાદના જગવિખ્યાત સાબરમતી આશ્રમમાં.

વર્લ્ડ હેરિટેજ સિટી અમદાવાદમાં સત્યાગ્રહ (સાબરમતી કે ગાંધી) આશ્રમનું ઐતિહાસિક દૃષ્ટિએ અદકેરું મહત્ત્વ છે. સાબરમતીના તીરે સાતેક એકરમાં બનેલા આશ્રમનું સંચાલન સાબરમતી આશ્રમ સુરક્ષા અને સ્મારક ટ્રસ્ટ કરે છે. અહીં બે પ્રવેશદ્વાર પર બે એઆઈ (આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સ) કૅમેરા તથા ૧૩૫ સીસીટીવી કૅમેરા છે. ગયા વર્ષે આશ્રમની સાડા આઠ લાખ લોકોએ મુલાકાત લીધી.

વર્ષો સુધી ગાંધીજીનું ‘ઘર' બની રહેલા સાબરમતી આશ્રમની મરામતના પહેલા તબક્કામાં વિનોબા કુટિર-મીરા કુટિરનું સમારકામ પૂર્ણ થયું. આઝાદી બાદ આ જ કુટિરમાં | રંગ અવધૂતજીએ સાધના કરી હતી.

ટ્રસ્ટના ઍરપર્સન કાર્તિકેય સારાભાઈ ચિત્રલેખાને કહે છે: ‘આશ્રમમાં ૬૧ જેટલી ઐતિહાસિક અને હેરિટેજ ઈમારત છે. એમાં હૃદયકુંજ, વિનોબા કુટિર-મીરા કુટિર, નંદિની અતિથિગૃહ, પ્રાર્થનાભૂમિ (ઉપાસના મંદિર), મગન નિવાસ, વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. અમુક ઈમારત આશ્રમની સામેની બાજુએ આવેલી છે.’ સ્વાભાવિકપણે ઈમારતોને સમય અને વાતાવરણથી ઠીક ઠીક ઘસારો પહોંચ્યો. જો કે આશ્રમ સંચાલન ટ્રસ્ટે સમયે સમયે સફાઈ, ઊધઈ ટ્રીટમેન્ટ અને લાકડાં પર રંગ કરાવ્યાં. પૂરતી કાળજી લીધી, છતાંય ઐતિહાસિક ઈમારત માટે અમુક જગાએ સમારકામ જરૂરી બન્યું.

છે નવી સજાવટ

સમારકામ થયું અને નવું પ્રદર્શનસ્થળ પણ બન્યું.