રૂપિયાની બોલબાલા વધારવા રિઝર્વ બૅન્કના સંગીન પ્રયાસહવે આયાત-નિકાસ વેપારનાં પેમેન્ટ રૂપિયામાં પણ થઈ શકે છે!

અમેરિકન ડૉલર પરની વધુપડતી નિર્ભરતા ઘટાડવા અને રૂપિયાને સ્થિરતા બક્ષવા રિઝર્વ બૅન્કે આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારના સૅટલમેન્ટ માટે નવી યંત્રણા દાખલ કરી છે. એનાં કારણ અને અસર સમજવાનો પ્રયાસ કરીએ.

- જયેશ ચિતલિયા

રૂપિયો અમેરિકન ડૉલર સામે નબળો પડ્યો એવું આપણે વરસોથી સાંભળતા આવ્યા છીએ, પરંતુ ડૉલર ભારતીય રૂપિયા સામે નબળો પડ્યો એવું ક્યારેય સાંભળ્યું છે ખરું? એક સમય હતો જ્યારે ભારતીય રૂપિયો અને અમેરિકી ડૉલર સમાન વૅલ્યુ ધરાવતા હતા. કાળક્રમે ભારતની કરન્સી ડૉલર સામે નબળી પડતી ગઈ અને ડૉલરે પોતાનું એવું સામ્રાજ્ય ઊભું કરી લીધું કે આજે એનો ડૉલર વિશ્વભરમાં રાજ કરે છે.

એ માટે અમેરિકાની કરન્સી મૅનેજમેન્ટ સિસ્ટમ-વહીવટી ક્ષમતા કારણભૂત છે, પરંતુ હવે એક તરફ ભારતીય રિઝર્વ બૅન્કે પોતાની ડિજિટલ કરન્સી બહાર પાડી છે, બીજી તરફ કેટલાક દેશો સાથે રૂપી ટર્મમાં વેપાર માટેની વ્યવસ્થા ગોઠવી છે. તાજેતરમાં જ ઑઈલની આયાત સંબંધી આપણે રશિયા સાથે આવો વેપાર કર્યો છે.

ભારતે આમ શા માટે કર્યું?

રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ સહિતની વૈશ્વિક ઘટના અને મખ્ય રશિયન બૅન્કો પર લાદવામાં આવેલાં નિયંત્રણોને પગલે વિવિધ દેશોની કરન્સી સહિત ભારતની કરન્સી રૂપિયા પર પણ દબાણ આવતું રહ્યું. હકીકતમાં વૈશ્વિક વેપારના ડૉલરીકરણથી અમેરિકાને અન્ય દેશોના ભોગે મહત્તમ લાભ થઈ રહ્યો છે આથી ભારત અને અન્ય દેશો અમેરિકન ડૉલરના વિકલ્પો પ્રતિ નજર દોડાવે એ આવશ્યક બની ગયું છે.