મહાભારત માર્ગદર્શક મહાકાવ્ય

કર્મનાં ફળોથી દેવો પણ ન બચી શકે. એક દેવતાએ નાનકડી ભૂલ દ્વારા વસિષ્ઠ ઋષિને નારાજ કર્યા. ઋષિએ શાપ આપ્યો. પરિણામે એ દેવતાએ સ્વર્ગ છોડીને મૃત્યુલોકમાં આવવું પડ્યું અને ભીષ્મના રૂપમાં એક અતિ લાંબી-કપરી જિંદગી વેઠવી પડી.

- દીપક સોલિયા

ભીમને સૌ ઓળખે છે. જીવનનાં આરંભિક વર્ષો બાદ કરતાં ભીષ્મનું આખું જીવન વહીવટ, ખટપટ અને વ્યથાથી ભરેલું રહ્યું. પોતે બ્રહ્મચારી હતા એમનો પોતાનો પત્ની-સંતાનોનો કોઈ પરિવાર નહોતો, છતાં સાવકા પરિવારની પાર વગરની પળોજણનો ભાર જીવનભર એમણે ઊંચકવો પડ્યો. આનું કારણ એ હતું કે એમનો જન્મ થયો એ પહેલાં જ એમને આકરું જીવન જીવવાનો શાપ મળી ચૂક્યો હતો.

એ એ શાપની કથા જાણીએ...

દેવતાઓમાં બ્રહ્મા-વિષ્ણુ-મહેશ સૌથી ઉપર. એમની નીચે આવે ૩૩ દેવતા. એમાં ૧૨ આદિત્યો, ૧૧ રુદ્રો, બે અશ્વિનો ઉપરાંત આઠ વસુઓ છે. એ આઠમાંનો એક વસુ એટલે ઘુ (બીજું નામ પ્રભાસ). ભીષ્મ એટલે આ ઘુ નામના વસુનું માનવરૂપ.

દેવતાઓ રહે સ્વર્ગમાં, પણ ઘુને પૃથ્વી પર જીવન વિતાવવાનો શાપ મળ્યો. શાપ આપ્યો વસિષ્ઠ ઋષિએ. શાપનું કારણ હતી એક શ્રેષ્ઠ ગાય. પર્વતોમાં સૌથી ઊંચા ગણાતા મેરુ પર્વતની નજીકમાં વસિષ્ઠ મુનિનો સુંદર આશ્રમ હતો અને આશ્રમમાં નંદિની નામની ગાય હતી. નંદિનીની માતા હતી સુરભિ. સુરભિ પોતે અત્યંત ગર્વિષ્ઠ, પરંતુ નંદિનીમાં ગર્વનો કે દુર્ભાવનો અંશમાત્ર નહોતો. સપ્તર્ષિમાંના એક એવા કશ્યપ ઋષિના વીર્ય થકી સુરભિએ નંદિનીને જન્મ આપ્યો અને પછી નંદિની સપ્તર્ષિમાંના અન્ય એક એવા વસિષ્ઠને સોંપાઈ. વસિષ્ઠનાં હોમ-હવન તથા અન્ય આશ્રમકાર્યોમાં નંદિની અતિ ઉપયોગી બની રહી. વસિષ્ઠને નંદિની પ્રત્યે અતિ સ્નેહ.

એક વાર વસિષ્ઠ ઋષિને ક્યાંક બહાર જવાનું થયું. એમની ગેરહાજરીમાં નંદિની નિર્ભયપણે આશ્રમ નજીકના સુંદરવનમાં ચરી રહી હતી ત્યારે આઠ વસુઓ અને એમની પત્નીઓ ફરતાં ફરતાં ત્યાં આવી ચડ્યાં. નંદિનીને જોઈને વસુ ઘુની પત્ની આશ્ચર્યચકિત થઈ ગઈ. એણે અત્યંત ઉમળકાભેર પતિને આ ગાય બતાવી. ઘુએ પત્નીને કહ્યું: ‘આ સુરભિની પુત્રી નંદિની છે. એનું દૂધ પીનારાનું યૌવન ઘણું લાંબું ટકે અને એ બહુ લાંબું જીવે.’