હીરાની ધૂંધળી ચમક... રોજગારના નવા રસ્તા કટ-પૉલિશથી પરે... જીવનને નવો ઘાટ આપતા રત્નકલાકારો

દિવાળી વેકેશન બાદ સુરતમાં ફરીથી હીરાનાં કારખાનાં ધમધમવા માંડ્યાં, પરંતુ ધંધાએ હજી ગતિ પકડી નથી. કેટલાક હીરાઘસુએ વૅકેશન લંબાવ્યું, તો કોઈ ઘંટી પરથી હંમેશ માટે ઊઠી ગયા. અમુક વેપારીએ કારખાનાં જ બંધ કરી દીધાં. સુરતના હીરાને કોની નજર લાગી છે? સુરતથી ગ્રાઉન્ડ રિપોર્ટ.

- અરવિંદ ગોંડલિયા (સુરત)

નવેમ્બર મહિનાની શિયાળુ સવારે વિજય પ્રવીણભાઈ જેઠવા એમના નાનકડા ગૅરેજનું શટર ઊંચું કરે છે. લોખંડના કર્કશ અવાજની સાથે સૂરજનાં કિરણ અંદર રેલાય છે. એ કિરણ, જે એકાદ વર્ષથી વિજયભાઈના જીવનમાં ફરી ઝળહળ્યાં છે. એક સમયે પ્રવીણભાઈ સુરતની વિશ્વપ્રસિદ્ધ ડાયમંડ બજારમાં હીરા ઘસી મહિને પચાસેક હજારની રોકડી કમાણી કરતા. થોડા સમય પહેલાં હીરા સાથેની પંદર વર્ષની મૈત્રી છોડી એ બાઈક રિપેરિંગ-કલરિંગ તરફ વળ્યા. એ કહે છેઃ ‘હીરામાં કમાણી સારી હતી, પણ હવે એ કામમાં પહેલાં જેવી ચમક રહી નથી. રોજગારમાં સ્થિરતા નથી. ગૅરેજમાં કમાણી ઓછી છે, પણ મનની શાંતિ છે, આવક સ્થિર છે. હવે ડાયમંડમાં પાછા જવાની વાત જ કરવી નથી.'

ઢળતી સાંજે સુરતના પુણાગામની સડક પર કર્મનાથ છોલે-ભટૂરના દુકાનદાર પ્રદીપ યોગનંદી સ્વાદશોખીન સુરતવાસીઓને ગરમાગરમ છોલે અને વરાળ નીકળતા ભટૂરા સર્વ કરે છે. હજી મહિના પહેલાં પ્રદીપ યોગનંદી પણ હીરાની દુનિયામાં જીવતા હતા, પણ હવે એમણે હીરા છોડી દીધા છે એમના ભાઈની જેમ. ભાઈએ વર્ષો પહેલાં ડાયમંડ છોડી ઢોસાનો સ્ટૉલ નાખ્યો હતો. મીઠું મલકતાં પ્રદીપ કહે છે: રોજગાર ગમે તે હોય, રોજગાર હોવો જોઈએ-સ્થિર હોવો જોઈએ.'

આ છે સુરત શહેરની ઝાકઝમાળવાળી હીરાની દુનિયા પાછળનું સત્ય. આજે આ નગરીમાં અનેક વિજયભાઈ, પ્રદીપભાઈ છે, જેમના હીરા ઘસતા હાથોએ હવે નાના-મોટા ઈતર વ્યવસાયમાં ઝુકાવ્યું છેઃ ચા-નાસ્તાની લારી, પાર્સલની ડિલિવરી, ટેક્સ્ટાઈલ માર્કેટમાં નોકરી... હીરાબજારમાંથી મોટા પાયે થઈ રહેલી હિજરત ક્યારે અટકશે એ કહેવું અત્યારે મુશ્કેલ છે.

છેલ્લાં વીસ વર્ષથી વધુ સમય હીરાબજારમાં કામ કરનાર અશ્વિન દાણીધારિયા ચિત્રલેખાને કહે છેઃ ‘હીરાબજારમાં બે-ત્રણ મહિના જ તેજી હોય. બાકી તો મંદી જ મંદી. હવે પહેલાં જેવાં કામ પણ થતાં નથી. કારખાનામાં કામ વગર બેસી રહેવું પડે. એકાદ વર્ષથી હું મિત્ર સાથે ઈલેક્ટ્રિક કામમાં લાગી ગયો. આમાં વળતર સારું મળે છે.’