ડેટા અને ડિજિટલ વ્યવહારઃ આર્થિક પરિવર્તનના સૂત્રધાર

ભારત ખરા અર્થમાં ડિજિટલ બની ગયું છે. અત્યારે વિશ્વમાં સૌથી વધુ ડિજિટલ પેમેન્ટના વ્યવહાર આપણા દેશમાં થાય છે, એ પણ ગ્રાસરૂટ લેવલથી લઈ ટોચના લેવલ સુધી. એના ડેટાની ઝલક પણ ઘણું કહી દે છે.

- જયેશ ચિતલિયા

ચિત્રલેખાના ગયા અંકમાં આપણે આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારસંબંધી ડિજિટલ ટૅક્સેશન વિશે વાત કરી હતી, આ વખતે ભારતમાં ડિજિટલ પેમેન્ટ કેટલી અને કેવી ઝડપે પ્રસરી રહ્યું છે એની ઝલક જોઈએ. ખરેખર ડિજિટલ ઈન્ડિયા આકાર પામી રહ્યું છે એની વાસ્તવિકતા દર્શાવતાં ડેટા અને માહિતી વિચારપ્રેરક છે.

અત્યારે એટલું જરૂર કહી શકાય કે ડેટા ઈઝ કિંગ. ડેટા માટે હરીફાઈ થાય છે, વિવાદ થાય છે અને ભવિષ્યમાં જંગ પણ થઈ શકે. ડેટાનું મહત્ત્વ આ સમયમાં એટલું બધું વધતું ગયું છે કે સરકારે ડેટાના રક્ષણ માટે કાયદો લાવવો પડે એવી સ્થિતિ સર્જાઈ છે. આનાં કારણો સમજવા સૌપ્રથમ આપણે આ ડિજિટલ ચિત્રને સમજવા ભારત ૩૦ વરસ પહેલાં ક્યાં હતું અને અત્યારે ક્યાં છે એ પણ જાણવું-સમજવું પડશે, જેમાંથી આપણને માત્ર ડિજિટલનું જ નહીં, ઈકોનોમીનું રિયલ ચિત્ર પણ જોવા મળશે.

વર્ષ ૧૯૯૧માં આપણો દેશ બૅલેન્સ ઑફ પેમેન્ટની ક્રાઈસિસમાં હતો એટલે કે વિદેશી દેવું ચૂકવવા માટે આપણી પાસે જોગવાઈ નહોતી. આ સામે ૨૦૨૧માં આપણો દેશ તંદુરસ્ત સરપ્લસ (પુરાંત)માં આવી ગયો હતો. વર્ષ ૨૦૦૮માં વિશ્વસ્તરે આર્થિક કટોકટીના સંજોગો કેવા કપરા બન્યા હતા એ જાહેર છે, આપણી સ્થિતિ પણ વિશ્વને ટેકો આપી શકે એવી નહોતી. જો કે છેલ્લાં નવ વર્ષમાં આપણા દેશે ફાઈનાન્સિયલ ઈન્ફ્લુઝિવનેસ (આર્થિક સર્વસમાવેશ) માટે જે પગલાં અમલમાં મૂક્યાં છે એ ૪૭ વરસનાં પરંપરાગત પગલાંથી પણ હાંસલ થાત નહીં એવાં નક્કર અને પરિણામલક્ષી રહ્યાં છે.