Terfysg erchyll yn dylanwadu nofel arwyddocaol

CYHOEDDWYD Rhys Lewis, un o nofelau mwyaf arwyddocaol yr iaith Gymraeg, 140 o flynyddoedd yn ôl eleni.

- GAN ERYL CRUMP

Teitl llawn y nofel yw Hunangofiant Rhys Lewis, Gweinidog Bethel. Fe'i cyhoeddwyd yn wreiddiol fel cyfres yn Y Drysorfa rhwng 1882 a 1885, cyn cael ei gyhoeddi fel un gyfrol. Er nad dyma oedd gwaith rhyddiaith cyntaf Daniel Owen dyma’r llyfr a wnaeth ei enw.

Mae’r nofel yn cyfuno fersiwn ffuglennol o'r Wyddgrug a’i ddiwylliant capel Methodistaidd gan gyfuno hiwmor craffa meddwl dwfn am bobl y dref. Mae gwaith Daniel Owen wedi'i gymharu â gwaith Charles Dickens, a oedd yn debygol o fod yn ddylanwad, er bod gwaith Owen yn unigryw yn ei wybodaeth gan ei ddiwylliant Cymraeg ei iaith a'i gefndir capel.

Er iddo wadu'r cysylltiad, roedd Daniel Owen, mae’n debyg fod seiliau'r nofel yn deillio o ddigwyddiadau erchyll pan fu terfysg yn Yr Wyddgrug yn 1869.

Ym mis Mai 1869, cyhoeddodd John Young, rheolwr y lofa yn Leeswood, ostyngiad mewn cyflogau gan ddigio’r glowyr. Roedd eisoes wedi creu tensiwn drwy wahardd defnyddio’r Gymraeg o dan y ddaear.