આદિવાસીઓની વાકબારસ નહીં, વાઘબારસ જ..

દર વર્ષે દિવાળીના દિવસોમાં વ્હૉટ્સઍપ પર વાકબારસ કે વાઘબારસ એ વિશેના લાંબા લાંબા મેસેજ આવતા રહે છે. જો કે એક પ્રજા એવી છે, જે માને છે કે આ વાઘબારસ જ છે. આદિવાસીઓના આ તહેવારના તિહાસનાં પાનાં ખોલો તો આખેઆખી એક સંસ્કૃતિ જડી આવે, જ્યાં વાઘબારસ એ દિવાળી કરતાં પણ મોટો તહેવાર છે.

- અરવિંદ ગોંડલિયા

નમઃ નિષાદેભ્યઃ

ઋગ્વેદના રુદ્રાષ્ટાધ્યાયીના એક મંત્રમાં નિષાદને આ રીતે વંદન કરવામાં આવે છે. રામાયણ, મહાભારતમાં આદિજાતિ તરીકે ઓળખાતા અને પ્રકૃતિના સાંનિધ્યમાં, જંગલ કે પહાડોમાં વસતા સમૂહોનાં વર્ણન છે. ભારતમાં આદિવાસી વિસ્તાર ધરાવતાં રાજ્યોમાં ગુજરાતનું પાંચમું સ્થાન છે. સુરત, વલસાડ, ડાંગ, ભરૂચ, નર્મદા, પંચમહાલ, વડોદરા અને સાબરકાંઠામાં આદિવાસી પ્રજા વસવાટ કરે છે. ગુજરાતમાં ભીલ, હળપતિ, ધોડિયા, રાઠવા, ચૌધરી, ગામીત, ફૂંકણા, કાથોડી, વારલી જેવી ૨૯ જાતિ છે. બાર ગામે બોલી બદલાય એમ દરેક વિસ્તાર અને સમાજ પ્રમાણે રહેણીકરણી અને ઉત્સવની ઉજવણીમાં પણ ફેરફાર જોવા મળે. વાઘબારસની ઉજવણીમાં પણ આવું જ વૈવિધ્ય જોવા મળે છે.

જાણકારોના કહેવા પ્રમાણે ચોમાસા પહેલાં જેઠ મહિનામાં ગામની બાધા રાખવામાં આવે. ગામના દેવ નાંદરવો (નવું ઘાસ), વાઘદેવ, સીમદેવ, મરી માતા, કાકી બળ્યો, વગેરેની સાથે ગામની બહાર મોટા દેવ હોય એની માણસ કે પશુની જ નહીં, પણ આખા ગામની સુખાકારી માટે માનતા રાખવામાં આવે છે. માનતાને ફેડવાની (છોડવાની) શરૂઆત દિવાળીના દિવસોથી થાય છે. દરેક બાધા તોડવાની પૂજામાં આખું ગામ જોડાય છે. આદિવાસીઓને મન વાઘ એક હિંસક પ્રાણી તો ખરું, પરંતુ સાથે એની દેવ તરીકે પૂજા પણ થાય છે. ચોમાસામાં ગાય, બળદ, બકરી, ભેંસ, વગેરે જંગલમાં ચરવા જાય ત્યારે એ પશુધનનો વાઘ શિકાર ન કરે, ગોવાળો કે પશુને સાપ ન કરડે એ માટે એની બાધા રાખવામાં આવે છે. આ બાધા વાઘબારસને દિવસે છોડવામાં આવે છે.