ઈતિહાસનાં અધ્યાપિકાની નવતર પેશાઃ છ ગુર્જર નારીનો ઈતિહાસ છ

ઓગણીસમી સદીમાં અનેક સમસ્યા સામે સંઘર્ષ વેઠીને સ્વબળે સમાજમાં પરિવર્તન આણનારી બહુ ઓછી સન્નારીઓનાં નામ-કામ ઈતિહાસમાં આલેખાયાં છે. એમાંથી ગુજરાતની છ મહિલાની યશોગાથા નોખા પ્રકારે તાજી થઈ રહી છે.

- મહેશ શાહ

હુંહરકુંવર શેઠાણી. મારો જન્મ ભાવનગરના ઘોઘા બંદર પાસે ગરીબ પરિવારમાં. હું નિરક્ષર હતી. બારેક વર્ષની વયે અમદાવાદના ધનિક જૈન યુવક હઠીસિંહ કેસરીસિંહ સાથે લગ્ન થયાં, પણ કમનસીબે થોડાં વર્ષમાં જ વિધવા બની. એ પછી પતિની સંપત્તિનો હિસ્સો મળ્યો, એમાંથી ૧૮૫૦માં અમદાવાદમાં પ્રથમ કન્યાશાળા હરકુંવર છોડીઓની નિશાળ બંધાવી તથા પતિની ઈચ્છાપૂર્તિ માટે અમદાવાદમાં હઠીસિંહ જૈન દેરાસરનું અધૂરું બાંધકામ પૂરું કરાવ્યું. હૉસ્પિટલ પણ બંધાવી. મોટી રકમની સખાવતના લીધે અંગ્રેજોએ નેક નામદાર સખાવત-એ-બહાદુરનું બિરુદ આપ્યું હતું...’

એ પછી અમદાવાદમાં ચાર દાયકા સુધી તબીબી સેવા આપનાર સન્નારી ડૉ. મોટીબહેન કાપડિયાની વાત રજૂ થઈ. પછી ત્રીજી, ચોથી, પાંચમી અને છઠ્ઠી નારીનું કથાનક રજૂ થયું. એમાં એમની સફળતાનું યશોગાન હતું તો સાથે એમનાં સદ્ભાવ, સંઘર્ષ અને સ્વાર્પણ પણ ઝળક્યાં. આમાંથી કોઈ સન્નારી અત્યારે હયાત નથી. એમને સમાજસુધારકની ઓળખ ન મળી, પણ એમનાં નામ-કામ ઈતિહાસમાં આલેખાયાં. અલબત્ત, વાસ્તવિકતા એ પણ છે કે એ ઈતિહાસ હવે વિસરાતો જાય છે.

સમાજનો એક વર્ગ ઈતિહાસને આમ પણ રસ-કવિહોણો વિષય ગણે છે, કદાચ એટલે ઈતિહાસના પ્રાધ્યાપક કે વિદ્યાર્થીને ઘણી વાર આવો સવાલ પુછાય છેઃ તમારે ઘણી તવારીખ અને પાત્રોનાં નામ યાદ રાખવાં પડતાં હશે. ઈતિહાસમાં રાજકાજની ખટપટ અને લડાઈ સિવાય બીજું જાણવા જેવું હોય છે શું?

વળી, ઈતિહાસ અંગે અમુક વિદ્વાનોના મતમાં પણ ભિન્નતા છે. એક વિદ્વાને કહ્યુંઃ ઈતિહાસનું જ્ઞાન પિત્તળનું ઘરેણું છે. આપણે એને સોનાનું ઘરેણું માની બેઠા છીએ. તો બીજાનો મત હતોઃ ઈતિહાસના જ્ઞાન વિના કોઈ સમાજની પ્રગતિ શક્ય નથી. આપણને પાંચ-સાત પેઢીનો ઈતિહાસ જાણવો અને સાચવવો અને ક્યારેક એનું ગૌરવગાન કરવાનું ગમે, પણ સમાજ, રાજ્ય કે રાષ્ટ્રના ઈતિહાસ પ્રત્યે જાણે ઉદાસીનતા પ્રવર્તે છે. આવું કેમ?

એવા માહોલમાં ઈતિહાસમાં ઉલ્લેખિત છ ગુર્જર નારીનું કથાનક પ્રેરક લાગે. મજાની વાત એ કે એનો પ્રસાર એક અમદાવાદી નારી કરે છે. નામઃ ફાલ્ગુની મંજુલા. ૩૪ વર્ષથી એ ઈતિહાસનાં અધ્યાપિકા છે.